Formy występowania wulkanitów

Formy występowania skał wylewnych zależą od typu erupcji wulkanicznej i własności wydobywającej się lawy — jej lepkości, temperatury i ciśnienia gazów. Lepkość law jest na ogół tym większa, im są zasobniejsze w SiO2. Lawy bazaltowe mają stosunkowo małą lepkość. Obniżenie temperatury szybko podnosi lepkość lawy, natomiast obecność gazów zmniejsza ją. Prędkość spływania lawy zależnie od lepkości, ilości i warunków morfologicznych osiąga 40 km/h, a długość jej potoków 80 i więcej kilometrów. Temperatura lawy wylewającej się na powierzchnię wynosi 1000— 1200°C, a w chwili stygnięcia obniża się do około 650°C, przy czym lawy ubogie w SiO2, np. bazaltowe, krzepną w temperaturach wyższych niż zasobne w SiO2 lawy ryolitowe. Całkowite ochłodzenie ławy następuje po kilku miesiącach lub po wielu latach, zależnie od wielkości wylewu. Ilość lawy jednorazowo wyrzucanej przez wulkany może być niewielka, może jednak sięgać tysięcy kilometrów sześciennych. Przy erupcjach linijnych lawa spokojnie wypływa na powierzchnię ziemi przez większe szczeliny. Na Dekanie występują na obszarze około 300 000 km2 powstałe w ten sposób w okresie kredowym bazalty mające grubość dochodzącą do 3000 m. Są to bazalty płytowe (plateau bazalty). Obszar zajęty przez bazalty płytowe stanowi niemal połowę całej powierzchni pokrytej na kontynentach i wyspach przez skały wylewne. Jako wynik erupcji linijnych tworzą się głównie bazalty, rzadziej andezyty, a bardzo rzadko skały zasobniejsze w SiO2 i alkalia, np. trachity.

Erupcja

W czasie erupcji centralnych powstają wulkany, które są lokalnymi akumulacjami zakrzepłej lawy i materiałów piroklastycznych nagromadzonych dookoła otworu, zwanego kraterem, przez który wydobywał się na powierzchnię materiał ekstruzywny. Formy tych akumulacji są różne w zależności od rodzaju lawy oraz udziału materiału piroklastycznego. Erupcje centralne mają różny przebieg — od spokojnych erupcji wylewnych, kiedy tylko lawa wydobywa się z krateru, po eksplozywny, gdy wulkan wyrzuca duże ilości materiału piroklastycznego. W wyniku spokojnego wylewu łatwo płynnej lawy bazaltowej tworzą się wulkany tarczowe o stokach łagodnie nachylonych. Na nierównym terenie lawa bazaltowa rozlewa się w postaci potoków lawowych. Mała lepkość tej lawy sprzyja jej szerokiemu rozlaniu się po terenie otaczającym krater. Lawa bardziej lepka nie może zbyt daleko rozpłynąć się poza krater i spiętrza się wokół niego, tworząc kopuły lawowe. Wulkanami wyłącznie eksplozywnymi są maary, których często wypełnione wodą kratery są otoczone wałem zbudowanym tylko z materiału piroklastycznego. Charakterystyczne dla starych kra tonów są diatremy, które są kominami wulkanicznymi wypełnionymi utworami o charakterze okruchowców. Najbardziej interesujące są diatremy wypełnione diamentonośną tułowobrekcjową skałą występujące w Jakućji oraz w południowej Afryce.

Góry fałdowe

Góry fałdowe powstają wskutek rozwoju geosynklin. Jako pierwszą fazę ich powstawania przyjmuje się stadium geosynklinalne, w którym powoli obniża się dno geosynkliny przy jednoczesnym wypełnianiu jej osadami osiągającymi duże miąższości. Na przykład w geosynklinie macierzystej Gór Skalistych nagromadziły się osady o grubości około 25 000 m, a w karpackiej do 6000 m. Silnemu obniżaniu się dna geosynkliny towarzyszą zwykle przejawy podmorskiej działalności wulkanicznej, przy czym w najgłębszych jej częściach zaczynają się rozwijać ruchy tektoniczne powodujące przemieszczanie mas skalnych i tworzenie się kordylier. W dalszym rozwoju geosynkliny następuje stadium fałdowania, które przebiega zwykle w kilku fazach. Ostatnie stadium to wypiętrzenie się gór fałdowych, które na powierzchni ziemi ulegają działaniu czynników powodujących ich stopniowe obniżanie się, aż do zrównania. Ten ogólny schemat rozwoju geosynklin i tworzenia się gór fałdowych jest modyfikowany wskutek zmiennej intensywności poszczególnych procesów, a także wskutek ich odmładzania się.

Współczesne wulkany

Większość współczesnych oraz wiele starszych wulkanów należy do typu wulkanów mieszanych. Ich przedstawicielem jest Wezuwiusz w okolicy Neapolu. Kształt stratowulkanów zależy od stosunku ilości lawy i jej charakteru do ilości materiału piroklastycznego. Im więcej jest materiału piroklastycznego, tym bardziej kształt wulkanu zbliżony jest do maaru. W przypadku Wezuwiusza ilość tych materiałów jest równorzędna i wskutek tego boki jego stożka są nachylone pod kątem około 30° do podstawy. Kominy wulkaniczne zachowują się, gdy krater i kanał doprowadzający magmę zostaną wypełnione zakrzepłą lawą lub materiałem pirokla-stycznym o charakterze okruchowca. Wskutek zjawisk tektonicznych i erozji skał otaczających kominy mogą być odsłonięte na powierzchni stalograficznymi, natomiast kryształy ziarn innych minerałów są do nich dostosowane. Struktury panksenomorficzne (panallotriomorficzno-ziarniste, panan-hedralne) charakteryzują się ziarnami o kształtach przypadkowych, a więc nie mających zarysów krystalograficznych.

Tekstury skał magmowych

Przy określaniu tekstury skał magmowych uwzględnia się: 1) sposób rozmieszczenia składników mineralnych tworzących daną skałę w przestrzeni, 2) stopień wypełnienia przez nie przestrzeni. Tekstura może być bezkierunkowa (bezładna), albo kierunkowa. W pierwszym przypadku nie zaznacza się prawidłowość w ułożeniu ziarn minerałów czy też w sposobie skupiania się zespołów minerałów. Tekstura kierunkowa może być np. równoległa, gdy ziarna minerałów ułożone są równolegle do siebie. Tekstura taka spotykana bywa u skał bogatych w minerały blaszkowe. Gdy natomiast w skale przeważają osobniki wydłużone, wówczas może występować tekstura linearna. Szczególnym przypadkiem tekstury równoległej jest tekstura fluidalna skał wylewnych. Kryształy są tak ułożone w masie drobnoziarnistej lub w szkliwie magmowym, jak przedmioty w poruszającej się cieczy. Jest to wynik krzepnięcia lawy w czasie jej spływania w postaci potoków. Podobne zjawiska mogą być również skutkiem działania ciśnienia na częściowo skrystalizowaną magmę. Odmianą tekstury fluidalnej jest tekstura trachitowa, w której pra-kryształy sanidynu są rozmieszczone w cieście zbudowanym ze skaleni alkalicznych i minerałów ciemnych.

temat skalista chlorytyzacja procesy deuteryczne i metasomatyczne dzialalnosc skalotworcza etap hydro termalny praktyczne znaczenie skal krzemionkowych a 2 temat skalista a 2 krzemienie jaspisy gezy radiolaryty spongiolity a 3 temat skalista a 3 skaly krzemionkowe skaly plutoniczne i magmowe skaly magmowe sklad mineralny skal przeobrazonych struktury i tekstury skal przeobrazonych a 4 temat skalista a 4 hornfelsy produkty przeobrazenia termicznego metasomatoza i jej rodzaje utwory skal magmowych procesy magmowe a 5 temat skalista a 5 utwory facji eklogitowej utwory facji hornfelsowych material pierwotny produkty reakcji osadowe skaly metalonosne a 6 temat skalista a 6 insrtodetrynit ewaporaty rola magmy roznorodne obszary a rola magmy skaly zelaziste a 7 temat skalista a 7 zelaziaki brunatne skaly alitowe w polsce muszlowce syderytowe glaukonit zelaziste skaly chlorytowe a 8 temat skalista a 8 wapienie struktury oolitowe margle skaly wapienne skaly strontowe a 9 temat skalista a 9 skaly barytowe skaly fluorytonosne fosforany wapnia tekstury kuliste skaly siarkowe a 10 temat skalista a 10 formy wystepowania wulkanitow erupcja gory faldowe wspolczesne wulkany tekstury skal magmowych a 11 temat skalista a 11 zadania klasyfikacji terra rossa boksyty szkielety na dnie geneza osadow a 12 temat skalista a 12 badania rzek skaly gipsowe sole sole makroskopowo geneza wlasciwosci paliw a 13 temat skalista a 13 miocem srebro uran siarka trzeciorzed a 14 temat skalista a 14 zloza jury torfowiska rodzaje torfow torfy mezozoik a 15 temat skalista a 15 wapienie siarkonosne opoki i margle kreda jeziorna zloza kredy wegle sapropelowe a 16 temat skalista a 16 gaz ziemny osady jury brunatnej warstwy kredy kreda utwory jury a 17 temat skalista a 17 jura wegle kamienne i antracyty perm gorny utwory permu karbon a 18 temat skalista a 18 zloza w dewonie produkty przemian metamorficznych powstawanie ropy odmiany ropy kreda w karpatach