Złoża w Dewonie

W osadach dewonu dolnego występuje niewiele skał węglanowych i pokrewnych. W eiflu pojawiają się coraz większe ich ilości. W Sudetach Wschodnich znane są z tego piętra wapienie krystaliczne. Na obszarze śląsko-krakowskim eifel wykształcony jest w postaci kompleksu przewarstwiających się ciemnoszarych mułowców dołomitycznych, margli i piaszczystych wapieni. W górnej części eiflu występują tu dolomity margliste z wkładkami iłowców. Osady żywetu mają dominujący charakter węglanowy. Pojawiają się w nich dość obficie osady dolomitowe. Na Wyżynie Lubelskiej nawiercono żyweckie ciemnoszare dolomity z przerostami gipsów iłowców dolomitycznych. Seria osadów węglanowych środkowego i górnego dewonu osiąga miąższość około 2000 m i tworzy wychodnie w Górach Świętokrzyskich, na obszarze śląsko-krakowskim oraz w Sudetach. Jest to potężna baza surowcowa dostarczająca wapieni, dolomitów i margli. Część skał wapiennych, wykazująca podatność do obróbki kamieniarskiej, jest znana pod nazwą marmurów. W Górach Świętokrzyskich największe zainteresowanie budzą silnie zdiagenezowane wapienie żyweckie wykształcone w postaci odmian różniących się wielkością ziarn oraz barwą. Tworzą ławice o grubości do 3 m. Ich wychodnie ciągną się od Miedzianki na zachodzie po Żurawniki.

Produkty przemian metamorficznych

W strefie działania metamorfizmu spowodowanego podwyższonym ciśnieniem i temperaturą organiczne związki węgla zawarte w osadach ulegają przebudowie wzbogacając się w pierwiastek C, wskutek czego zmierzają do przekrystalizowania w grafit. Stąd biorą się rozpowszechnione w seriach osadów zmetamorfizowanych ciemno zabarwione łupki grafitowe, kwarcyty grafitowe itp. Przy zaawansowanym metamorfizmie nie jest możliwe wykazanie, z jakiej substancji pierwotnej pochodzi ten grafit. Przemiany te, którym może podlegać zarówno ropa naftowa, jak i produkty jej przemian w strefie hipergenicznej, rozwijają się stopniowo. Dostarczają one odmian różniących się składem chemicznym i własnościami fizycznymi. Wyróżniamy tu: keryty, albertyty, impsonity, antraksolity, szungity, kiskeity, thucholity i in. Keryty są zapewne zmetamorfizowanymi asfaltytami. Ich temperatura jest wyższa od temperatury topnienia asfaltytów. Nierozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych i w CS2 przypominają odmiany węgli humusowych. Stanowią wypełnienia szczelin i pustek w skałach. Wyróżnia się wśród nich: albertyty i impsonity.

Powstawanie ropy

Ropa naftowa wyciekająca na powierzchnię ziemi lub podchodząca w jej pobliże ulega wietrzeniu chemicznemu, działaniu mikroorganizmów, a przede wszystkim odgazowaniu, czyli utracie lekkich, łatwo lotnych węglowodorów. Powstaje wówczas wiele utworów począwszy od nieco tylko zmienionej ropy po zaawansowane produkty wymienionych procesów. Kiry lub skały przepojone kirem (skały kirowe) są utworami zbliżonymi do asfaltów. Powstają w miejscach wypływu na powierzchnię ropy parafinowej, która przesyca glebę i skały. Wskutek działania czynników klimatycznych ropa zmienia skład chemiczny, gęstnieje i uzyskuje pewną twardość. Kiry i skały kirowe są rozpowszechnione na obszarach roponośnych, np. na Bliskim Wschodzie, na Kaukazie i w innych krajach. Na Bliskim Wschodzie kiry były eksploatowane od czasów staroegipskich i używane m. in. do mumifikacji zwłok. Malta jest produktem wietrzenia i utlenienia rop bezparafinowych. Makroskopowo podobna do ciemnych, niemal czarnych odmian ropy naftowej.

Odmiany ropy

Odmiany ropy naftowej różnią się cechami fizycznymi. Ich gęstość wynosi 0,79—0,93 g/cm3, barwa zmienia się w obrębie ciemnoszarej, brunatnej i zielonawej. Pod działaniem promieni ultrafioletowych (światło lampy kwarcowej) odmiany ropy naftowej wykazują luminescencję o odcieniach brunatnych, żółtawobrunatnych, niebieskawych, zielonawych i in. Jest to praktycznie wykorzystywane do wykrywania małych ich ilości w skałach, a także do odróżnienia rop pochodzących z różnych skał zbiornikowych. Ropa naftowa skręca płaszczyznę polaryzacji światła, zwykle o kąt nie przekraczający kilka stopni, w prawo. Wraz z wiekiem własność ta staje się coraz mniej wyraźna. Odmiany ropy naftowej różnią się też temperaturą wrzenia, zdolnością rozpuszczania siarki, żywic itp., oraz rozpuszczalnością w wodzie, ciężarem cząsteczkowym, własnościami elektrycznymi i in. Ze względu na zdolności ropy naftowej do krążenia w pustych przestrzeniach skał zbiornikowych ważne jest poznanie jej lepkości. Jej zmniejszeniu sprzyja zasobność ropy naftowej w węglowodory lotne i inne lekkie. Inną ważną cechą jest napięcie powierzchniowe, tj. siła z jaką ropa naftowa przeciwdziała powiększaniu mechanicznemu swojej powierzchni. Rośnie ono ze wzrostem gęstości ropy, a zmniejsza się wraz z podnoszeniem temperatury. W przybliżeniu jest trzykrotnie większe od napięcia powierzchniowego wody. Jest to przyczyną wypierania ropy z porów przez wodę.

Kreda w Karpatach

W retyku powstały wapienie koralowe, rafowe i wapienie z rogowcami. W jurze na całym obszarze serii reglowej powstawały wapienie różnego typu, wśród których występują rogówce, spongliolity i radiolaryty. Dolny odcinek serii Kominów Tylkowych (seria wierchowa) rozpoczynają zlepieńce i jasne piaskowce, które zanikają na korzyść wapieni, m. in. wapieni krynoidowych. Podobnie jest wykształcona jura serii Giewontu i serii Czerwonych Wierchów. Na obszarze serii reglowej na przełomie jury i kredy zanika sedymentacja wapieni. Osady dolnej kredy są tu wykształcone w postaci margli oraz wapieni z rogowcami. Tylko we wschodniej części (Kopy Sołtysie) osadził się kompleks wapieni organogenicznych z rogowcami w spągu.
Bardziej urozmaicone są osady kredowe serii wierchowej. Wapienie najwyższej jury przechodzą tu w zbite wapienie dolnej kredy, następnie w wapienie rafowe lokalnie z wkładkami rogowców. W ich stropie obecne są ciemnobrunatne wapienie warstwowane. W środkowym albie następuje ponowna transgresja morska, z którą wiąże się powstanie cienkiej warstwy wapieni glaukonitowych niekiedy z fosforytami, które ustępują miejsca marglom najwyższego albo z wkładkami mułowców i piaskowców.

temat skalista chlorytyzacja procesy deuteryczne i metasomatyczne dzialalnosc skalotworcza etap hydro termalny praktyczne znaczenie skal krzemionkowych a 2 temat skalista a 2 krzemienie jaspisy gezy radiolaryty spongiolity a 3 temat skalista a 3 skaly krzemionkowe skaly plutoniczne i magmowe skaly magmowe sklad mineralny skal przeobrazonych struktury i tekstury skal przeobrazonych a 4 temat skalista a 4 hornfelsy produkty przeobrazenia termicznego metasomatoza i jej rodzaje utwory skal magmowych procesy magmowe a 5 temat skalista a 5 utwory facji eklogitowej utwory facji hornfelsowych material pierwotny produkty reakcji osadowe skaly metalonosne a 6 temat skalista a 6 insrtodetrynit ewaporaty rola magmy roznorodne obszary a rola magmy skaly zelaziste a 7 temat skalista a 7 zelaziaki brunatne skaly alitowe w polsce muszlowce syderytowe glaukonit zelaziste skaly chlorytowe a 8 temat skalista a 8 wapienie struktury oolitowe margle skaly wapienne skaly strontowe a 9 temat skalista a 9 skaly barytowe skaly fluorytonosne fosforany wapnia tekstury kuliste skaly siarkowe a 10 temat skalista a 10 formy wystepowania wulkanitow erupcja gory faldowe wspolczesne wulkany tekstury skal magmowych a 11 temat skalista a 11 zadania klasyfikacji terra rossa boksyty szkielety na dnie geneza osadow a 12 temat skalista a 12 badania rzek skaly gipsowe sole sole makroskopowo geneza wlasciwosci paliw a 13 temat skalista a 13 miocem srebro uran siarka trzeciorzed a 14 temat skalista a 14 zloza jury torfowiska rodzaje torfow torfy mezozoik a 15 temat skalista a 15 wapienie siarkonosne opoki i margle kreda jeziorna zloza kredy wegle sapropelowe a 16 temat skalista a 16 gaz ziemny osady jury brunatnej warstwy kredy kreda utwory jury a 17 temat skalista a 17 jura wegle kamienne i antracyty perm gorny utwory permu karbon a 18 temat skalista a 18 zloza w dewonie produkty przemian metamorficznych powstawanie ropy odmiany ropy kreda w karpatach