Krzemienie

Krzemienie są konkrecjami krzemionkowymi kształtu kulistego lub nieregularnego o konturach wyraźnie zaznaczonych w stosunku do skały otaczającej, od której z zasady wyraźnie różnią się barwą. Czert ma natomiast kontury niewyraźne i jest zazwyczaj barwy zbliżonej do skały otaczającej, przy czym składniki czertu i tej skały wzajemnie się przenikają. Krzemienie i czerty występują głównie w wapieniach, marglach, opokach, rzadziej w dolomitach i skałach mułowo-ilastych. Ich głównymi składnikami są: chalcedon, autogeniczny kwarc, rzadziej opal, w którym stwierdza się obecność cristobalitu. Sporadycznie spotyka się igły gąbek lub resztki innych szkieletów krzemionkowych. Pospolite są domieszki węglanów bezwodnych, głównie kalcytu, wodorotlenku żelaza, pirytu oraz substacji bitumicznych. Zawierają ponad 90% SiO2. Krzemienie i czerty bywają rozmieszczone równolegle do płaszczyzn uwarstwienia skał otaczających, a także tworzą skupienia soczewkowate. Krzemienie są twarde, zwięzłe, niekiedy smugowate (pasiaste) o przełamie muszlowym. Skrytokrystaliczne. Niekiedy jednak pod mikroskopem można wyróżnić skupienia zazębiających się ziarn kwarcu lub sferolity chalcedonu. Tekstura bezładna, niekiedy smugowata wskutek zmiennej zwartości barwiących związków żelaza lub substancji bitumicznych. Cechy makroskopowe czertów są mniej wyraźne. W odkrywkach czerty często są wymrożone i wskutek tego łatwo można je wyróżnić na tle skały.

Jaspisy

Dawna nazwa jaspis wskazuje na pewne cechy makroskopowe skały i bywa stosowana do określenia: 1) zsylifikowanych tufów wulkanicznych, a więc skał pierwotnie piroklastycznych; 2) osadowych skał krzemionkowych. Jaspisy są czerwone, a pokrewne im czarne lidyty, używane jako kamienie probiercze, są zwykle poprzecinane białymi żyłkami kwarcu. Tekstura bezładna. Niekiedy dostrzegalne są zarysy krzemionkowych szkieletów, przypuszczalnie radiolarii. W przypadku tekstury równoległej jest ona zaznaczona rozmieszczeniem pigmentu oraz domieszką minerałów ilastych, zwykle illitu. Nazwa rogowiec odnosi się do osadowych skał krzemionkowych tworzących warstwy w innych osadach i na ogói zbudowanych głównie z chalcedonu. Gdy minerałem głównym jest chalcedon, to poprawniejsze jest użycie nazwy chalcedonit Głównym składnikiem jaspisów jest kwarc, a lidytów — chalcedon, któremu może towarzyszyć autogeniczny kwarc. W mniejszych ilościach występują tlenki żelaza (Jaspisy), lub substancji węglistej (lidyty), niekiedy zbliżonej do grafitu. Warstwy jaspisów i lidytów o większej miąższości występują w osadach paleozoiku, zwłaszcza w sylurze i karbonie. Pokrewne im przed-kambryjskie jaspilty są traktowane raczej jako skały metamorficzne. Są to zapewne silnie zdiagenezowane lub słabo zmetamorfizowane radiolaryty lub spongiolity.

Gezy

Gezy są to skały osadowe pośrednie miedzy skałami krzemionkowymi i okruchowymi. Część występującej w nich krzemionki jest pochodzenia detrytycznego (kwarc detrytyczny itp.), część zaś organogenicznego, gdyż jest zawarta w igłach gąbek, radiolariach lub innych resztkach krzemionkowych szkieletów organizmów. Nazwa geza jest stosowana również dla piaskowców o spoiwie chalcedonowym lub opałowym, jeśli można udowodnić, że krzemionka ta pochodzi z rozpuszczenia organizmów krzemionkowych. Geza stanowią może również osad mieszany, przejściowy do skał wapiennych (gezy wapienne). Głównymi ich składnikami są szczątki gąbek i innych organizmów, kwarc detrytyczny, minerały ilaste, glaukonit, fosforany itp. Makroskopowo gezy niekiedy nie różnią się od piaskowców lub mu-łowców. Odmiany wapienne bywają białawe lub żółtawe, domieszka glaukonitu nadaje im zabarwienie zielonawe. Zwykle są lżejsze od współ-występujących skał wapiennych. Gezy bezwapienne są zbliżone do piaskowców lub mułowców. Struktura biomorficzna, a w przypadku większej zawartości materiału detrytycznego — psamitowa lub aleurytowa. Tekstura bezładna, rzadziej równoległa, zaznaczona ułożeniem igieł gąbek lub resztek innych organizmów. Bywają porowate.

Radiolaryty

Radiolaryty są skałami organogenicznymi, których typowy składnik to szczątki radiolarii. Muły radiolariowe pokrywają duże obszary dna Oceanu Spokojnego i Indyjskiego na głębokości 3500—6000 m. Badania osadów kopalnych ujawniły jednak, że radiolaryty pojawiają się. także wśród płytkowodnych skał okruchowych, w których tworzą wydłużone soczewki. We współczesnych mułach radiolariowych zawartość SiO2 wynosi 55—60%, a w osadach kopalnych dochodzi do 98%. Wzrost zawartości SiO2 następuje wskutek diagenezy mułu radiolariowego, w którym dochodzi do rozpuszczania krzemionki i cementowania osadu przy jednoczesnym wypieraniu innych składników. Radiolarie, a zapewne także inne organizmy o szkieletach krzemionkowych, maja prawdopodobnie zdolność rozkładania zawiesiny glinokrzemianowej i uwalniania krzemionki potrzebnej do budowy własnych szkieletów. Radiolaryty są znane od ordowiku po plejstocen. Radiolaryty są skałami ciemnymi, wiśniowoczerwonymi, zielonymi lub czarnymi. Zwięzłe, o przełamie muszlowym i połysku tłustym. Bywają plamiste lub smugowane. Struktura biomorficzna, w pewnym stopniu zatarta. Tekstura często równoległa, zaznaczona spłaszczonymi przekrojami radiolarii. Skład chemiczny radiolarytów jest zmienny. Niektóre z nich są prawie czystymi skałami krzemionkowymi, inne bywają zasobne w żelazo, mangan, glin lub węglan wapnia. Typowe radiolaryty zawierają niekiedy sporo substancji bitumicznych.

Spongiolity

Głównym elementem skałotwórczym spongiolitów są krzemionkowe igły gąbek pierwotnie zbudowane z opalu., który na ogół przekrystalizowywuje w chalcedon. Składnik ten jest zwykle czynnikiem cementującym osad, jakkolwiek często w spongiolitach spotyka się gniazda kalcytu, które zdają się wskazywać, że pierwotne spoiwo było węglanowe. Akcesorycznie występuje kwarc detrytyczny, glaukonit, skalenie, piryt, minerały ilaste, wodorotlenek żelaza itp. Analizy chemiczne typowych spongiolitów, a także produktów ich przekrystalizowania, zwanych chalcedonitami spongiolitowymi, wykazują zawartość ponad 90% SiO2. Skały szarawe, lub szarawoniebieskawe, niekiedy o przełamie muszlowym. Zdarza się niewyraźne warstwowanie. Struktura biomorficzna może być zatarta. Tekstura niekiedy równoległa. Powstanie spongiolitów jest związane z krzewieniem się gąbek, któremu sprzyjają ciepłe wody o głębokości 100—500 m. Ich rozwój uzależniony jest nie tylko od zasobności wody morskiej w krzemionkę, lecz również w fosfor, a także od dobrego przewietrzania i czystości wody morskiej. W osadach kopalnych spotyka się wkładki spongiolitów w utworach okruchowych i wapiennych. Spongiolity znane są począwszy od ordowiku. Więcej ich obserwuje się w utworach młodszych, zapewne wskutek tego, że starsze uległy przekrystalizowaniu i zatraciły cechy pierwotnego osadu, które są podstawą uznania za spongiolit.

temat skalista chlorytyzacja procesy deuteryczne i metasomatyczne dzialalnosc skalotworcza etap hydro termalny praktyczne znaczenie skal krzemionkowych a 2 temat skalista a 2 krzemienie jaspisy gezy radiolaryty spongiolity a 3 temat skalista a 3 skaly krzemionkowe skaly plutoniczne i magmowe skaly magmowe sklad mineralny skal przeobrazonych struktury i tekstury skal przeobrazonych a 4 temat skalista a 4 hornfelsy produkty przeobrazenia termicznego metasomatoza i jej rodzaje utwory skal magmowych procesy magmowe a 5 temat skalista a 5 utwory facji eklogitowej utwory facji hornfelsowych material pierwotny produkty reakcji osadowe skaly metalonosne a 6 temat skalista a 6 insrtodetrynit ewaporaty rola magmy roznorodne obszary a rola magmy skaly zelaziste a 7 temat skalista a 7 zelaziaki brunatne skaly alitowe w polsce muszlowce syderytowe glaukonit zelaziste skaly chlorytowe a 8 temat skalista a 8 wapienie struktury oolitowe margle skaly wapienne skaly strontowe a 9 temat skalista a 9 skaly barytowe skaly fluorytonosne fosforany wapnia tekstury kuliste skaly siarkowe a 10 temat skalista a 10 formy wystepowania wulkanitow erupcja gory faldowe wspolczesne wulkany tekstury skal magmowych a 11 temat skalista a 11 zadania klasyfikacji terra rossa boksyty szkielety na dnie geneza osadow a 12 temat skalista a 12 badania rzek skaly gipsowe sole sole makroskopowo geneza wlasciwosci paliw a 13 temat skalista a 13 miocem srebro uran siarka trzeciorzed a 14 temat skalista a 14 zloza jury torfowiska rodzaje torfow torfy mezozoik a 15 temat skalista a 15 wapienie siarkonosne opoki i margle kreda jeziorna zloza kredy wegle sapropelowe a 16 temat skalista a 16 gaz ziemny osady jury brunatnej warstwy kredy kreda utwory jury a 17 temat skalista a 17 jura wegle kamienne i antracyty perm gorny utwory permu karbon a 18 temat skalista a 18 zloza w dewonie produkty przemian metamorficznych powstawanie ropy odmiany ropy kreda w karpatach